Đây là quan điểm chỉ đạo bao trùm, xuyên suốt trong quá trình triển khai, thực hiện Nghị quyết số 49/NQ-TW.
Hiện nay, đề án tổ chức hệ thống tòa án theo tinh thần Nghị quyết số 49/NQ-TW vẫn còn ý kiến khác nhau, tập trung chủ yếu là tổ chức hệ thống tòa án như thế nào để bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng.
Khi Đảng đã có chủ trương cải cách tư pháp, tức là đã tính đến việc phải sửa đổi Hiến pháp và cả hệ thống pháp luật có liên quan đến chiến lược cải cách tư pháp, đồng thời cũng phải đổi mới cả phương thức lãnh đạo của Đảng đối với tòa án các cấp. Vì vậy, khi xây dựng đề án thành lập tòa án các cấp phải lấy tư tưởng chỉ đạo của Nghị quyết số 49/NQ-TW; trên cơ sở đó mà xây dựng mô hình tòa án các cấp; đồng thời phải đưa ra được nội dung đổi mới sự lãnh đạo đối với tòa án.
Tổ chức hệ thống tòa án không phụ thuộc vào đơn vị hành chính là cả hệ thống chứ không riêng một tòa án cấp nào. Tuy nhiên, theo đề án mà TAND Tối cao trình với ban chỉ đạo cải cách tư pháp, thì việc thành lập tòa án sơ thẩm khu vực tuy không còn phụ thuộc vào đơn vị hành chính cấp huyện nhưng vẫn trong đơn vị hành chính cấp tỉnh, còn tòa án phúc thẩm vẫn tổ chức theo đơn vị hành chính cấp tỉnh; các tòa án sơ thẩm khu vực lại trực thuộc tòa án phúc thẩm nên hai cấp tòa án này vẫn phụ thuộc vào đơn vị hành chính cấp tỉnh. Với Lý do: Nếu tổ chức tòa án phúc thẩm theo khu vực không phụ thuộc vào đơn vị hành chính cấp tỉnh thì khó xác định cấp ủy Đảng nào lãnh đạo, chỉ đạo và cũng khó xác định hội đồng nhân dân tỉnh nào giám sát hoạt động của tòa án phúc thẩm.
Từ trước đến nay, tòa án được tổ chức theo đơn vị hành chính nên cấp ủy Đảng địa phương nào thì trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo tòa án địa phương cấp đó; tòa án phải báo cáo công tác xét xử và chịu sự giám sát của hội đồng nhân dân cùng cấp. Nay tổ chức hệ thống tòa án không phụ thuộc vào đơn vị hành chính nữa thì tại sao lại nhất thiết phải do cấp ủy Đảng địa phương lãnh đạo, chỉ đạo tòa án, mà không tính đến việc tòa án sẽ đặt dưới sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Đảng thông qua các tổ chức Đảng trong hệ thống tòa án.
Không phải ngẫu nhiên mà Nghị quyết số 49/NQ-TW của Bộ Chính trị chủ trương tách hệ thống tòa án ra khỏi đơn vị hành chính. Bởi lẽ, Đảng ta đã thấy rõ những bất cập khi tòa án các cấp vẫn phụ thuộc vào đơn vị hành chính, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy Đảng địa phương. Nếu chúng ta coi sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng địa phương đối với tòa án chỉ là một phương thức, thì việc thay đổi phương thức lãnh đạo có gì phải băn khoăn!
Hoạt động của tòa án phải chịu sự giám sát của nhân dân là nguyên tắc hiến định nhưng phương thức giám sát như thế nào để mang lại hiệu quả mới là vấn để cần xác định cho phù hợp. Ai cũng biết, dù là tòa án cấp huyện hay cấp tỉnh thì khi xét xử cũng nhân danh cả nước (Nhà nước), chứ không chỉ nhân dân một huyện, một tỉnh. Do đó hoạt động giám sát cũng phải bảo đảm người dân cả nước được thực hiện quyền này thông qua người đại diện của mình, đó chính là các đại biểu Quốc hội.
Nếu thay sự giám sát của hội đồng nhân dân bằng sự giám sát của các đại biểu Quốc hội chắc chắn sẽ có hiệu quả hơn. Nhân dân thông qua đại diện của mình là đại biểu Quốc hội, dù đại biểu đó ở đoàn đại biểu Quốc hội nào thì cũng có quyền chất vấn bất cứ tòa án nào trên phạm vi cả nước.
Đảng lãnh đạo Nhà nước, tòa án cũng là cơ quan Nhà nước điều đó đã được Hiến pháp quy định nhưng trong tiến trình cải cách tư pháp việc tìm ra phương thức lãnh đạo như thế nào để phù hợp là một vấn đề cần xác định.
Đinh Văn Quế
Theo Pháp Luật Tp